Opis
Józef Elsner – uwertury do oper Kabalista,
Król Łokietek czyli Wiśliczanki oraz Jagiełło w Tenczynie
Kabalista
(premiera: 1813, libretto: Franciszek Wężyk)
Mimo rozległych zainteresowań i wielu dziedzin działalności ulubionym gatunkiem muzycznym Józefa Elsnera, twórcy pochodzącego z Grodkowa, była opera. W czasach naznaczonych rywalizacją z innym kompozytorem operowym, Karolem Kurpińskim, Elsner skomponował ogółem 35 dzieł scenicznych(głównie oper, ale i baletów). Elsner i Kurpiński realizowali wielką ideę Bogusławskiego „teatru jako miejsca rozmowy z narodem”. W swoich dziełach pisanych w „wieku uniesień”, w których często sięgali po wspaniałe karty z historii ojczyzny, zdawali się mówić „ona jeszcze powróci”…
Wśród scenicznych kompozycji Elsnera odnajdujemy także melodramaty, komedio-opery oraz opery komiczne, jak Kabalista – dwuaktowe dzieło opowiadające o mężu podejrzewającym swoją żonę o zdradę. Rychło wychodzi na jaw, że oddaje się ona… wróżeniu z kart. Zazdrośnik przebiera się zatem za kabalistę, a nieświadoma niczego żona jest tak zaskoczona bezbłędnością przepowiedni przebiegłego wróżbity, że posłusznie wykonuje jego polecenia. Opera skrzy humorem i trzyma w napięciu. Tematy muzyczne, które słyszymy w uwerturze tuż po wolnym wstępie (jak nakazuje wiedeńska tradycja), wprowadzają nas w wesoły nastrój (temat w rytmie punktowanym), a jakiekolwiek nieco bardziej dramatyczne zwroty akcji nie wykraczają poza komediową konwencję, w której utrzymana jest całość opery.
Król Łokietek czyli Wiśliczanki,
(premiera: 1818, tekst: Ludwik Adam Dmuszewski)
Właściwie bowiem mamy dwóch „Łokietków”: ten od krytyków, tzw. warszawskich Iksów oraz operę publiczności – czyż nie jest to zresztą dualizm wpisany w recepcję wielu oper, a może dzieł sztuki w ogóle? Warszawska krytyka literacka zachodziła w głowę, jak to możliwe, że ta mizerna sztuka tyle razy jest grana. Znacznie odpowiedniejszą dla owego jakże ważnego momentu walki Łokietka z królem czeskim Wacławem II o tron krakowski byłaby bliższa tragedii konwencja opery seria. No cóż, powodzenie Łokietka wynikało właśnie z owego faktu atrakcyjnego połączenia tematyki niepodległościowej i obyczajowej – wszak to kobiety-Wiśliczanki są tu mózgiem operacji, dzięki którym tryumfuje Łokietek (a może to właśnie nie podobało się krytykom?).
Uwertura wprowadza słuchacza w akcję utworu, przywołując motywy pojawiające się później w dalszym przebiegu dzieła. Pierwsze ponure akordy instrumentów dętych powrócą – jak zauważa Grzegorz Zieziula – w scenie snu Hinkona, ilustrując wizję czaszek wokół herbu królestwa Czech. Już w uwerturze słyszymy też rytm krakowiaka – a przecież pierwiastek polskiego folkloru przenika całe dzieło (polonezy i mazurki).
Jagiełło w Tenczynie
(premiera: 1820, tekst: Aleksander hr. Chodkiewicz)
Kompozytor, zachęcony sukcesem wcześniejszego dzieła scenicznego, ponownie sięga po temat historyczny, tworząc utwór odwołujący się do polskiej tradycji i folkloru. Uwertura, po wolnym i nacechowanym pewnym patosem wstępie (solo waltorni), wprowadza nas w świat klasyków wiedeńskich, który zabarwiony zostaje folklorem (drugi temat allegro: quasi-krakowiak). W samej tej operze polskich tańców jest znacznie więcej, co wespół z historią o królu Władysławie mogło dawać rodakom nadzieję, że ojczyzna też powróci…
prof. AMP, dr hab. Mikołaj Rykowski
Szanowni Państwo,
z prawdziwą satysfakcją przekazuję w Państwa ręce niniejszy album. Wraz z jego publikacją rozpoczyna działalność Wydawnictwo Filharmonii Opolskiej, niezależna oficyna fonograficzna naszej instytucji. Inauguracyjne wydawnictwo, oznaczone numerem FO 001, otwiera serię płyt poświęconych dziedzictwu muzycznemu regionu oraz wybitnym postaciom polskiej sztuki muzycznej. Niniejszy album prezentuje uwertury Józefa Elsnera – patrona naszej instytucji – urodzonego w Grodkowie na Opolszczyźnie kompozytora, pedagoga i odkrywcy talentu jednej z najważniejszych osobowości życia muzycznego swojej epoki. W imieniu Filharmonii Opolskiej oraz naszych melomanów składam serdeczne podziękowania Samorządowi Województwa Opolskiego za wsparcie w realizacji tej inicjatywy.
Zapraszam Państwa do odkrywania twórczości Józefa Elsnera oraz artystycznego dziedzictwa Ziemi Opolskiej.
prof. dr hab. Maciej Fortuna
Orkiestra Filharmonii Opolskiej
Dyrygent:
Jakub Chrenowicz
Nagrania zrealizowano w sali koncertowej Filharmonii Opolskiej im. Józefa Elsnera w Opolu w dniach 24–26 czerwca 2025 r.
reżyseria nagrania, mix, montaż, mastering:
Łukasz Kurzawski
projekt okładki:
Agata Kulczyk
Marcin Markowski
producent wykonawczy:
Maciej Fortuna